ويروس آنفلوانزاي خوکي، زيرگونه ويروس H1N1 ميباشد كه ميزبان اصلياش خوک است، اما ميتواند مرغها و انسانها را نيز آلوده کند. تركيب ويروس آنفلوآنزاي انساني با گونههاي جانوري ديگر نظير آنفلوآنزاي پرندگان و اخيراً آنفلوآنزاي خوكي، موجب توليد انواع جديد و نوظهوري از اين بيماري ميشود. با تغييرات طي سالها، انواع متفاوت ويروسهاي آنفلوانزا پديدار شدهاند. تاكنون صدها گونه مختلف ويروس شناسايي شده است. ويروس آنفلوانزاي خوکي بسيار متفاوت با ويروسهاي انساني است.
اين بيماري چگونه منتقل ميشود؟ ويروس آنفلوانزا مانند هر نوع سرماخوردگي ديگر، از راه ترشحات حلق و بيني، سرفه و عطسه و با تماس پوستي و انتقال آلودگي به دهان و چشمها، چه مستقيم (مثل دست دادن) و چه غير مستقيم (مانند تماس دست با سطوح آلوده ميز، صندلي و دستگيره در) منتقل ميشود. سرماخوردگي و آنفلوآنزا به راحتي از شخص بيمار، به اشخاص ديگر قابل انتقال است. هنگامي که شخص بيمار عطسه يا سرفه ميکند اگر جلوي دهان خود را با دستمال نگيرد، قطرات مخاطي حاوي ويروس که در فضا پخش ميشوند، وارد دهان، بيني يا چشم اشخاص سالم شده و باعث گسترش آلودگي ويروسي خواهند شد. اين بيماري از راه موادغذايي مانند گوشت، و يا روشهاي انتقال ديگر، نظير خون، مدفوع، ترشحات جنسي و منتقل نميشود.
چگونه به اين بيماري دچار ميشويم؟ آنفلوانزا يک بيماري مجاري تنفسي است و محيط رشد آلودگي، در فضاي دهان، حلق و سينوسها ميباشد. دهان انسان، آلودهترين دهانها در بين موجودات زنده است. به اين جهت گازگرفتگي انسان خطرناكتر از ساير حيوانات ميباشد. دين مبين اسلام تأكيد زيادي بر بهداشت دهان و دندان دارد. براي مثال دو ركعت نماز با مسواك، برتر از هفتاد ركعت نماز بدون مسواك ذكر شده است. هميشه در دهان انسان ميكروبهايي وجود دارند كه توسط سيستم ايمني بدن مهار شده و به شدت تحت كنترل مكانيسمهاي دفاعي بدن هستند. بدن انسان پادگانهاي مهمي در گلو دارد. سيستم لنفاوي و لوزهها، در محل تقاطع دهان، بيني، ناي و مري، وظيفه كنترل و مهار عوامل بيماريزا را برعهده دارند. وقتي كه بدن ضعيف شود، زمينه مناسبي براي تكثير و شورش ميكروبها فراهم شده و با افزايش تعداد آنها، سيستم دفاعي ضعيف بدن، ديگر توان و زمان لازم براي كنترل آنها را نخواهد داشت. به همين دليل به ميكروبهاي فرصتطلب معروف هستند. با بروز سرماخوردگي و درگير شدن سيستم دفاعي بدن، از فرصت بهدست آمده استفاده ميكنند و سر به شورش برداشته، منجر به عفونت و التهاب گلو ميگردند. در واقع اين مسائل از عوارض ثانوي سرماخوردگي هستند كه درصورت عدم كنترل بهموقع و ضعيف شدن سيستم دفاعي بدن، بروز ميكنند.
علت سرماخوردگي و آنفلوآنزا، ويروسهايي هستند كه محيط گلو را فضاي مناسبي براي رشد خود مييابند. در واقع با برهم خوردن تعادل بين سيستم ايمني بدن و عوامل مهاجم، فرصت براي بروز بيماري ايجاد ميشود. اين مشكل به دو صورت ايجاد ميشود: 1) ضعيف شدن سيستم ايمني و كاهش گلبولهاي سفيد بدن. 2) ورود تعداد زيادي ميكروب و هجوم گسترده آنها به بدن. در هر حال علت هرچه باشد، بيماري درصورت مغلوب شدن مدافعين بدن در مقابل مهاجمين بروز ميكند. بنابراين بايد دو كار مهم براي مقابله با اين بيماري انجام داد: 1) تقويت سيستم دفاعي بدن 2) كاهش احتمال ورود ويروس.
چگونه ميتوان از اين بيماري دوري نمود؟ اغلب بروز بيماري آنفلوآنزا خفيف است. ولي گاهي هجوم شديدي ميآورد و عده زيادي را بيمار ميكند. همهگيري نوع خوكي اين بيماري در سال جاري، موجب نگراني جهاني شده است. اما بايد دقت كنيم كه بسياري از ناقلين ويروس آنفلوآنزا، بدون علامت هستند. واقعيت اين است كه نميتوان 100 درصد از ورود ويروس به بدن جلوگيري كرد. پرهيز و مراقبت دائمي از ارتباط با افراد و محيطهايي كه روزانه با آنها سروكار داريم، امري مشكل و حتي غيرممكن است. نگراني و استرس از بهداشت پيرامون خود، نه تنها كمكي به ما نميكنند، بلكه با ايجاد تنشهاي عصبي، زندگيمان را مختل نموده و موجب تضعيف بدن و افزايش احتمال بيماري ميگردند. تشديد نگراني، خطرناكتر از خود بيماري است. در روزنامهها تيتر ميزنند «خانمها تا اطلاع ثانوي باردار نشوند!» و يا «بيشاز هشتاد درصد زائران حج به آنفلوآنزاي خوكي مبتلا خواهند شد؟» نتيجه اينگونه جوّسازيها، دامن زدن به ترس و وحشت در جامعه است. بايد بهجاي چند حرف كلي و نامفهوم، راهكاري عملي به مردم عرضه كرد. در يكي از پوسترهاي اطلاعرساني نوشته بود: «تغذيه مناسب داشته باشيد» چه چيزي از اين جمله برداشت ميكنيد؟ چه چيزي مناسب و چه چيزي نامناسب است؟ اينگونه كلّيگوييها نميتواند راه صحيحي براي پيشگيري باشد. حكايت كردهاند روزي طبيب معروفي در خواب ديد طاعون به شهر آنها آمده و به او گفت: من 10 هزار نفر را خواهم كشت. از قضا طاعون همهگير شده و 100 هزار نفر را كشت. طبيب بازهم طاعون را در خواب ديد و از او پرسيد: «گفته بودي 10 هزار نفر را ميكشم، چرا 100 هزار نفر را كشتي؟» طاعون پاسخ داد: «من 10 هزار نفر را كشتم، 90 هزار نفر ديگر از ترس مردند!»
واکسن آنفلوانزا مفيد است؟ خير، ويروس آنفلوآنزا گونههاي مختلفي دارد. واکسنهاي مورد استفاده براي آنفلوانزاي فصلي انسان، براي جلوگيري از ابتلا به ويروسهاي آنفلوانزاي خوکي (نه در بدن خوک و نه در بدن انسان) ايمني ايجاد نميکند. واکسن آنفلوانزاي فصلي، ممکن است بر ضد ويروس H3N2 کمک کننده باشد، ولي مطمئنا به ايمني و پيشگيري از آنفلوانزاي H1N1 کمک نخواهد کرد. مسؤولان مرکز کنترل و پيشگيري از بيماريهاي آمريکا ميگويند آزمايشات آنها بيانگر عدم ايجاد مصونيت در دريافت کنندگان واکسن آنفلوانزا است. درحاليكه شاهديم عدهاي سودجو از فروش اين واكسنها سودهاي سرشاري برده و حتي واكسنها در بازار ناياب شدهاند.
چگونه پيشگيري كنيم؟ ويروس و ميكروب همه جا وجود دارند. براي مثال، در محيط كاري شما، چند نفر سرما ميخورند اما چند نفر ديگر بيمار نميشوند. ويروس وارد بدن آدم سالم هم ميشود اما شرايط بدن او براي رشد و بقاي ويروس يا ميكروب مناسب نيست. شما اگر شرايطي را فراهم نكنيد كه ويروسها رشد كرده و قدرتمند شوند، به هيچ وجه بيمار نميشويد. با رعايت چند نکته ساده ميتوانيد به پيشگيري از سرماخوردگي و آنفلوآنزا کمک کنيد:
1) تغييرات دما، سرد شدن و كاهش درجه حرارت مجاري تنفسي (بخصوص در هواي متغير پاييز) از عوامل اصلي بيماري ميباشد. با سرد شدن حلق و سينوسها، سيستم دفاعي بدن آسيب ديده و ويروسها سريعاً از فرصت استفاده كرده و تكثير ميشوند. به همين دليل بدن با افزايش دما در ناحيه سر و گردن، سعي در مقابله با آنها نموده و محيط را براي رشدشان نامساعد ميكند. تب ويروسي خطرناكتر از تب عفوني ناشي از باكتريها است. زيرا در اين نوع تب، دست و پاي بيمار سرد است، اما سر و گردن از درون داغ ميباشد. به همين دليل فريبنده بوده و درصورت عدم تشخيص بهموقع، اين حرارت به مغز آسيب رسانده موجب تشنج ميگردد.
2) زماني كه فكر ميكنيد تغييرات دما داشته باشيد (بخصوص در هواي پاييز) حتما پوشش كافي داشته باشيد! اگر مجبوريد در هواي سرد بيرون برويد، مكاني كه محل شروع بيماري است را محافظت كنيد! (دهان و سينوسهاي سر و صورت) استفاده از يك شال گردن موجب گرم نگه داشته شدن حلق، بيني و حنجره ميشود (مكانهايي كه ويروس در آنجا تكثير ميشود). همچنين استفاده از يك هدبند (كه سينوسهاي پيشاني را ميپوشاند) ميتواند بسيار مفيد باشد.
3) از امام صادق(ع) روايت است كه خود را از باد بهاري نپوشانيد، اما از باد پاييزي بپوشانيد. زيرا آنچه باد پاييزي با برگ درختان ميکند با تنوجان انسان نيز ميکند. دوره شيوع آنفلوآنزا، فصل پاييز است (در اغلب شهرها از ابتداي مهر تا پايان آبان) پاييز بعد از تابستان آمده و انواع ميكروبها، قارچها، عفونتها و عوامل بيماريزا، در گرماي تابستان رشد كرده و گسترش يافتهاند. اين بيماري با بارش اولين برف كاهش مييابد. باد پاييزي مملو از بيماري است. تغييرات ناگهاني دما نيز در اين فصل مزيد بر علت بوده و زماني مساعد براي شيوع آنفلوآنزا محسوب ميشود. در مقابل، در فصل بهار كه بعد از زمستان است، سرما موجب نابودي و تضعيف بيماريها شده و باد بهاري لطافت و شادابي خاصي دارد. بنابراين تأكيد ميشود كه در بهار لباس كمتري از آنچه بهنظر ميرسد نياز است، پوشيده و در پاييز لباس بيشتري بپوشيد.
4) پزشكان توصيه ميكنند كه اختلاف دماي داخل اتاق با بيرون زياد نباشد. اين تغيير دما، عامل مهم درگير شدن افراد با سرماخوردگي و آنفلوآنزا است. وزارت بهداشت آمريكا تاكيد دارد، براي پيشگيري از آنفلوآنزا، دماي اتاق خود را 5 درجه كمتر كنيد!
5) نوشيدن آب سرد (و بدتر از آن، آب يخ) موجب تغيير ناگهاني دماي سر و حلق ميگردد. در اين فصل بايد از نوشيدنيهاي گرم استفاده كرد. سر و گردن را در مقابل باد سرد بپوشانيد. وقتي تازه استحمام كردهايد، با بدن و موهاي خيس در مقابل باد سرد قرار نگيريد.
6) از عوامل مهم بيماري در اين فصل، خوردن غذاهاي سردي (نظير هندوانه، نارنگي، ماست، دوغ، نوشابه، شكر و شيريني) است. اينغذاها با اسيدي كردن خون، موجب اسيدوز، كاهش حرارت بدن، تضعيف سيستم لنفاوي و كاهش ايمني بدن ميگردند. امام رضا(ع) ميفرمايند: در فصل گرما، سردي و در فصل سرما، گرمي بخوريد تا بدنتان صحت يابد. استفاده از غذاهايي كه طبع سرد دارند در فصل سرما مضر است، مقاومت بدن را كاهش ميدهد و باعث بيماري ميشود. متأسفانه فرهنگ غلطي در جامعه رايج شده كه در چله زمستان هندوانه ميخورند! به ياد داشته باشيد كه خداوند تبارك و تعالي، هر ميوهاي را در فصل خود آفريده است. درفصل تابستان هندوانه و درفصل پاييز شلغم و انگور را براي ما مهيا نموده است. هندوانه، گوجه و خيار ميوههاي تابستان هستند كه امروزه بهلطف گلخانهها و سردخانهها، در فصل زمستان نيز يافت ميشوند! قديميترها از اين اشتباهات غذايي پرهيز ميكردند، اما امروزيها بهعلت ضعف دانش تغذيه، درگير با انواع مشكلات و بيماريها هستند.
7) شلغم در فصل سرما بهترين خوردني است. براي پيشگيري از سرماخوردگي و بيماريهاي تنفسي اقلا چند بار در هفته شلغم بخوريد. شلغم بدن را تميز كرده و مواد سمي را از بدن خارج ميسازد. البته شلغم خام خواص بيشتري از شلغم پخته دارد.
8) عسل و ميوههاي گرم مثل سيب، موز، خرما، انگور و بادام، بدن را گرم، سيستم ايمني را تقويت و ويتامينهاي مورد نياز را تامين ميكند.
9) مصرف سير و پياز از ابتلا به سرماخوردگي جلوگيري كرده و در صورت ابتلاي يكي از افراد خانواده، قرار دادن پياز خردشده در منزل ميتواند از ابتلا افراد ديگر بكاهد.
10) هواي منزل و يا محيط کار را با استفاده از دستگاه بخور مرطوب نگه داريد. بهتر است هر روز کمي پنجره را باز بگذاريد تا هواي كهنه درون منزل عوض شود.
11) از افرادي كه مبتلا به سرماخوردگي هستند دوري كنيد. بخصوص در فازي كه بيماري آنها فعال و شديد است. آنها يك مخزن متحرك ويروس هستند. از آنها بخواهيد حتما با دستمالي جلوي مجاري تنفسي خود را بگيرند. هرگز با اين افراد در يك مكان بسته بهسر نبريد. بهترين كار، رعايت بهداشت شخصي و در صورت امکان جلوگيري از تماس نزديک با افرادي است که مبتلا شدهاند. از حوله مشترك در منزل استفاده نكنيد و حولهها را مرتباً بشوييد.
12) سيگار نکشيد، سيگار باعث تضعيف دستگاه ايمني بدن شده و درصد بيماري و سرماخوردگي را در افراد افزايش ميدهد.
13) شستن دستها با آب و صابون يکي از موثرترين راههاي مقابله با انتقال آلودگي است. شستن صحيح دستها بطور مرتب (بخصوص قبل از غذا)، آلودگيها و ميکروب را برطرف ميکند. اما برخلاف آنچه كه در آگهيهاي تبليغاتي ميبينيد، شويندههاي آنتيباكتريال موجب مقاوم شدن ميكروبها به طيف وسيعي از آنتيبيوتيكها شده است. بههمين دليل ديگر امروزه برخلاف گذشته، آنتيبيوتيكهاي معمولي جواب نميدهد و پزشكان ناچار به تجويز دوزهاي بالايي از داروهاي قويتر و خطرناكتر شدهاند. و باز هم بههمين دليل عفونتهاي بيمارستاني بسيار سختتر از عفونتهاي خانگي هستند، زيرا ميكروبهايي كه در محيط بيمارستان زندگي ميكنند، به انواع داروهاي آنتيبيوتيك و شويندهها عادت كرده و مقاوم شدهاند. پس اصراري بر استفاده از شويندههاي آنتيباكتريال نداشته باشيد، زيرا ويروسها كه باكتري نيستند! كافي است با همان مايعهاي معمولي دستانتان را خوب بشوييد. در اين كار عجله نكنيد و حداقل 3 دقيقه دستانتان را با صابون ماساژ داده و سپس با آب بشوئيد.
اگر مبتلا شديم، چكار كنيم؟ زماني كه علايم اوليه بيماري شروع شد، كافي است جلوي رشد و گسترش آن را بگيريد. از آنجا كه مجاري تنفسي مركز رشد و تكثير عوامل بيماريزا هستند، به بهداشت دهان و دندان توجه ويژهاي داشته باشيد. بعد از هر غذا مسواك بزنيد. قبل از خواب با قطره گياهي پرسيكا مسواك كنيد. درصورت مشاهده هرگونه علائم بيماري در گلو، آبنمك رقيق غرغره كنيد تا محيط حلق را براي تكثير ميكروبها نامساعد شود. نمك ميتواند رشد ميكروبها را مختل كند.
1) مراقب تغييرات دما باشيد. دماي اتاق را زياد نكنيد. دهان، پيشاني و گلوي خود را در مقابل باد و سرما با شال بپوشانيد. از غذاها و نوشيدنيهاي بسيار سرد پرهيز كنيد. دائماً مايعات گرم مصرف كنيد (نوشيدن چاي سياه توصيه نميشود، چاي سياه كه در جامعه رايج است، مدر بوده و موجب تخليه آب بدن ميگردد)
2) غذاهايي با طبع سرد نظير هندوانه، ماست، دوغ، نوشابه و نارنگي را محدود كنيد و از غذاهايي با طبع گرم نظير زنجبيل، سير، چايكوهي و خرما استفاده كنيد.
3) بهداشت را رعايت كنيد. از دستمال و حوله مشترك استفاده نكنيد. از تماس با افراد بيمار، دست دادن و روبوسي خودداري كنيد. هنگام عطسه يا سرفه، با دست جلوي دهان خود را نگيريد، بلكه از دستمال استفاده كنيد. دستان خود را دائماً و بخصوص قبل از غذا با آب و صابون بشوئيد.
4) درصورت مشاهده علائم بيماري، سريعاً بدن خود را گرم كنيد. دوش گرم بگيريد، در رختخواب گرم استفاده كنيد، مايعات گرم بنوشيد، بخور گرم بدهيد. يك حبه سير را در غذا رنده كرده و ميل كنيد. (سير تببر، مسكن و آنتيبيوتيك قوي است)
5) مايعات زياد بنوشيد. چرا که مرطوب نگه داشتن راههاي هوايي باعث ميشود که ويروسها ديگر رشد نکنند. تب موجب از دست رفتن آب زيادي از بدن بيمار شده و با كاهش حجم خون، ميتواند سبب تشنج شود. سالانه بيشتر از ده هزار نفر در ايالات متحده آمريكا كه اكثرا سالخورده هستند به علت آنفولانزا فوت ميكنند. يك علت عمومي فوت، خشكي بدن بعلت آنفولانزاي طولاني است. مصرف آنتي بيوتيكها، خشكي بدن را تشديد ميكند. بنابراين لازم است که در سرتاسر دوره بيماري به طور مرتب آب و مايعات گرم بنوشيد. نوشيدن شربت (عسل + زنجبيل + چايكوهي + كمي آبليمو) در تقويت عمومي بدن بسيار مؤثر است. براي رقيق كردن مخاط، تامين آب بدن، اين شربت را تهيه كرده و بنوشيد. در صورت داشتن تب شديد، شربت را خنك استفاده كنيد.
6) از غذاهاي چرب، سرخكردني، مانده (بخصوص گوشت، سيبزميني و ماكاراني) لبنيات و نوشيدنيهاي سرد كه موجب تحريك و عفونت گلو ميشود پرهيز كنيد.
7) استراحت كنيد تا علاوه بر تقويت قواي بدن، موجب بيماري ديگران نشويد.
مصرف آنتيبيوتيكها مفيد است؟ خير، ويروس با دارو از بين نميرود. براي درمان يك بيماري ويروسي نبايد از آنتيبيوتيك استفاده كرد. زيرا تجويز آنتيبيوتيك هيچ تأثيري ندارد. بنابراين پزشك خود را وادار به تجويز آنتيبيوتيك نكنيد. زيرا فقط عوارض آنتيبيوتيكها را به جان ميخريد. آنتيبيوتيكها فقط بر روي عفونتهاي باكتريايي مؤثر هستند. آنتيبيوتيكها نه تنها كاري با ويروسها ندارند، بلكه باكتريهاي مفيد سيستم ايمني را هم از بين ميبرند. آنها منجر به مقاوم شدن ميكروبها، نياز به دوز دارويي بيشتر، استفاده از آنتيبيوتيكهاي قويتر، از بين رفتن باكتريهاي مفيد و ضروري بدن، تضعيف سيستم ايمني، خشك شدن و ضعيف شدن بدن ميگردند.
(محمدي)
منابع:
سايت وزارت بهداشت آمريكا،
ماهنامه شفاء (تير 88)
ماهنامه دانشمند
كتاب سيردرماني
اطلاعيه وزارت بهداشت
سايت شركت واكسنسازي پاستور فرانسه